Soms heb je een gedachte en volgt daar automatisch een andere gedachte uit. Je denkt bijvoorbeeld aan boodschappen, bedenkt dat de melk bijna op is, denkt vervolgens aan de supermarkt, aan je favoriete koekjes, aan dat je die eigenlijk niet meer koopt, aan je dieet, aan je gewicht en ineens zit je midden in een compleet ander onderwerp. Dat soort associaties zijn normaal. Ons brein is voortdurend bezig met verbanden leggen.
Maar wat gebeurt er als die associaties extreem snel, talrijk en moeilijk af te remmen worden? Dan spreken we in de psychiatrie over verhoogde associatieve activiteit. Het kan voelen alsof je hersenen voortdurend nieuwe verbindingen maken en iedere gedachte meteen de deur opent naar vijf andere gedachten.
En soms gaat het zo snel dat je hoofd simpelweg niet meer kan bijhouden wat er allemaal gebeurt.
Wat is verhoogde associatieve activiteit?
Met verhoogde associatieve activiteit wordt bedoeld dat iemand veel meer en sneller associaties tussen gedachten, waarnemingen en ideeën maakt dan normaal. Een gedachte hoeft maar een klein aanknopingspunt te bevatten om een nieuwe gedachte op te roepen.Iemand ziet bijvoorbeeld een rode auto. Rood. Mijn oude fiets was rood. Fiets. Ik moet eigenlijk nog fietsen. Sport.Mijn sportschoenen zijn kapot. Ik heb nieuwe schoenen nodig. ik moet naar de winkel. ik was gisteren in die winkel. Daar draaide ze muziek. Een oud liedje. Ik hou van oude muziek. Nieuwe muziek staat me niet zo aan. Nieuwe dingen. Dingen van tegenwoordig zijn anders. Anders. Wat is er allemaal anders.
En voor de persoon zelf kan iedere stap volkomen logisch voelen. Het probleem is alleen dat de buitenwereld vaak allang is afgehaakt.Dit is iets anders dan simpelweg veel nadenken. Bij verhoogde associatieve activiteit gaat het om een opvallende verandering in de snelheid en hoeveelheid waarmee gedachten aan elkaar worden gekoppeld. Het gaat razendsnel en staat ook nooit uit.
Interview met Sophie (29 jaar)
Sophie heeft een bipolaire stoornis en begint hypomaan te worden. Iemand met een bipolaire stoornis, ook wel manisch depressief genoemd, wisselen depressieve episoden en manische episoden af. Wanneer ik Sophie spreek, lijkt ze hypomaan te zijn. Dit betekent dat ze nog niet manisch is, maar wel die kant uit gaat. Sophie is verhoogd associatief.
Waar aan merk jij dat je hypomaan bent?
"Mijn hoofd staat aan. Altijd, overal. Ik slaap bijna niet en toch voel ik me enorm energiek. Ik sta nooit meer uit."
Kun je een voorbeeld geven waaraan je merkt dat je hypomaan wordt?
"mijn partner vroeg mij vanmorgen of ik de energieleverancier al heb betaald. Dat leidde tot een stroom van gedachten. Energieleverancier. Energie. Ik heb echt zoveel energie vandaag. Ik heb maar vier uur geslapen en ik voel me geweldig. Eigenlijk zou iedereen maar vier uur moeten slapen, dan houd je zoveel meer tijd over. Tijd. Ik moet mijn agenda eigenlijk anders indelen. Waarom heb ik eigenlijk zoveel afspraken? Misschien moet ik mijn bedrijf uitbreiden. Dat kan makkelijk. Mijn vriendin Emma heeft ook een bedrijf. Emma! Ik moet haar bellen. Zij woont toch in Rotterdam? Rotterdam. Daar wilde ik altijd nog heen. Ik kan eigenlijk vanmiddag gewoon naar Rotterdam rijden. Auto. Oh ja, mijn auto moet naar de garage. Garage. Daar moet ik nog over bellen. Bellen. Mijn telefoon! Waar is mijn telefoon? O wacht, de rekening. De rekening leidde naar energie. Energie leidde naar slaap. Slaap leidde naar tijd. Tijd leidde naar agenda. Agenda leidde naar bedrijf. Bedrijf leidde naar Emma. Emma leidde naar Rotterdam. Rotterdam leidde naar de auto. De auto leidde naar de garage. De garage leidde naar de telefoon. En de telefoon bracht haar weer terug bij de rekening. En zo blijft dit maar doorgaan"
Wat mij opviel: de laatste zinnen heeft ze in recordtempo uitgesproken. Ik heb ons interview met een 0,75 snelheid teruggeluisterd omdat het te snel ging om mee te typen.
Merk je in het moment ook dat je hypomaan bent?
" nee, ik zie het pas in met terugwerkende kracht. In het moment heb ik het gevoel dat ik alles aankan."
Heeft de verhoogde associotiviteit ook wel eens consequenties gehad?
"sowieso koop ik in manische episoden ongelooflijk veel spullen. Waar ik in depressie totaal geen behoefte heb om te kopen, ga ik in manische episoden helemaal los. Alles heb ik nodig. Voor alles heb ik een idee. Gelukkig remt mijn man mij dan een beetje af. Als het echt slecht met me gaat, dan neemt mijn man mijn bankpas van mij af. Dit lijkt misschien kinderachtig, maar ik heb gewoon geen controle meer over wat ik allemaal koop en als het aan mij is raken we failliet.''
Je kunt er nu heel duidelijk over praten. Lukt dit ook wanneer je manisch bent?
''' Hoe manischer ik word, hoe minder ik door heb dat ik manisch ben. Het klinkt misschien heel gek, maar als ik manisch ben, lijken al mijn ideeën geniaal. Ik snap niet dat ik niet eerder gedacht heb aan wat ik dan bedenk. Dat ik er nu nog zo over kan praten, betekent dat ik nog niet volledig manisch ben, maar ik merk dat ik steeds sneller en energieker ben dus dat ik wel weer die kant uit ga.''
Hoe stopt de manische episoden weer?
'' dat ligt eraan hoe diep ik erin zit. Soms krijg ik naast mijn lithium een antipsychoticum. Soms moet ik worden opgenomen om weer tot mezelf te kunnen komen''.
Wat zou jij de lezers van dit interview willen meegeven?
''dat manisch zijn voor de persoon zelf ook heel vervelend is. Niet alleen de depressieve perioden zijn zwaar maar manische episodes ook want die putten me uit. En ook dat we geen gedrag vertonen om de ander tot last te zijn. Nee, onze hersenen werken op dat moment op die manier en daar kunnen we niets aan doen''
Wanneer wordt het problematisch?
Associatief denken op zichzelf is geen psychiatrische stoornis. Iedereen associeert. Het wordt vooral klinisch relevant wanneer de verandering duidelijk afwijkt van iemands normale functioneren en bijvoorbeeld gepaard gaat met een manische of hypomane episode. Bij een manie of hypomanie kunnen naast een verhoogde energie en activiteit bijvoorbeeld ook een verminderde behoefte aan slaap, verhoogde spraakzaamheid, verhoogde afleidbaarheid, impulsiviteit en een verhoogde hoeveelheid doelgerichte activiteit voorkomen.
Verhoogde associatieve activiteit kan zich dan uiten als een versnelde gedachtenstroom of uiteindelijk als gedachtevlucht (flight of ideas).Het is dus niet zo dat iemand met één drukke dag meteen "verhoogde associatieve activiteit" heeft. De context is belangrijk.
Van associaties naar gedachtevlucht
Er zit bovendien een verschil tussen verhoogde associativiteit en gedachtevlucht. Bij verhoogde associatieve activiteit worden er veel verbanden gelegd. Bij gedachtevlucht gaat het nog een stap verder: de gedachten en vaak ook de spraak volgen elkaar zo snel op dat het steeds moeilijker wordt om bij één onderwerp te blijven.
Je kunt het vergelijken met een rivier. Normaal stroomt een rivier redelijk rustig één kant op. Bij verhoogde associatieve activiteit komen er steeds meer zijrivieren bij. Bij gedachtevlucht lijkt het alsof de rivier voortdurend van richting verandert. En toch blijft er vaak een soort logica aanwezig.
Dat onderscheid is belangrijk, omdat gedachtevlucht typisch wordt geassocieerd met manie/hypomanie, terwijl formele denkstoornissen zoals incoherentie of ernstig onsamenhangend denken iets anders zijn. Onderzoek laat bijvoorbeeld zien dat gedachtevlucht veel voorkomt bij manie, terwijl strikt gedefinieerde formele denkstoornissen daar veel zeldzamer zijn.
Niet alleen gedachten, maar ook de omgeving
Bij sommige mensen lijkt het alsof het brein niet alleen gedachten razendsnel aan elkaar koppelt, maar ook voortdurend nieuwe informatie uit de omgeving oppikt. Sophie loopt bijvoorbeeld door de supermarkt.Normaal gesproken is ze bezig met haar boodschappenlijst.
Maar vandaag gebeurt er dit:
''Rode verpakking. Rode kleur. Mijn jas is rood. Die vrouw heeft dezelfde kleur jas. Mooie schoenen. Schoenen moet ik nog kopen. Er is korting. Korting! Ik moet eigenlijk minder geld uitgeven. Geld. Mijn salaris. Mijn baas. Mijn werk. Ik moet eigenlijk meer uren gaan werken. Meer werken betekent meer geld. Dan kan ik die vakantie boeken.''
Een minuut later staat ze midden in de supermarkt met haar boodschappenkarretje. Ze heeft nog steeds geen brood. Maar ze heeft inmiddels wel vijf nieuwe plannen gemaakt.
Waarom gebeurt dit?
De precieze neurologische mechanismen zijn ingewikkeld.
Bij manie spelen verschillende systemen in de hersenen een rol, waaronder systemen die betrokken zijn bij beloning, motivatie, aandacht, activatie en neurotransmissie. Het is daarom te simpel om te zeggen dat verhoogde associatieve activiteit wordt veroorzaakt door één neurotransmitter of één hersengebied.
Wat we klinisch wel zien, is dat verhoogde associativiteit vaak onderdeel kan zijn van een bredere toestand waarin iemand meer energie, minder slaapbehoefte, meer activiteit en meer afleidbaarheid ervaart. Dat past bijvoorbeeld bij een manische of hypomane episode.
Cijfers
Er bestaat geen betrouwbaar Nederlands percentage voor "verhoogde associatieve activiteit" als afzonderlijk symptoom. Het is namelijk geen zelfstandige diagnose waarvoor in bevolkingsonderzoek standaard een prevalentie wordt berekend.
We kunnen daarom beter kijken naar de aandoeningen waarbij dit verschijnsel vaak voorkomt.
De meest voor de hand liggende is de bipolaire stoornis. Volgens NEMESIS-3 had naar schatting 1,2% van de Nederlandse volwassenen van 18 tot en met 75 jaar in 2019–2022 een bipolaire stoornis in de voorafgaande twaalf maanden. Dat komt overeen met ongeveer 150.300 mensen. De prevalentie ooit in het leven lag op ongeveer 2,1%.
In de huisartsenregistraties werden in 2024 ongeveer 42.300 mensen geregistreerd met een bipolaire stemmingsstoornis. Dat is aanzienlijk lager dan de bevolkingsschatting, wat onder andere laat zien dat lang niet iedereen met een bipolaire stoornis bij de huisarts als zodanig geregistreerd staat.
Het symptoom zelf komt dus niet bij één op de honderd mensen voor. Het is eerder een klinisch verschijnsel dat binnen bepaalde psychische toestanden kan optreden.
Het kan geweldig voelen
Wat voel je als je manisch bent?
''in het begin voel ik me helemaal niet ziek. integendeel, ik voel me geweldig. Ik voel mij super slim, creatief, scherp en snel. Ik werk tientallen ideeën uit en maak allemaal plannen die ik noraal niet durf. Ik kan uren praten. Ook kom ik erachter dat alles in deze wereld met elkaar is verbonden.En omdat ik geen slaap nodig heb en toch heel energie blijf krijg ik het idee dat mijn lichaam me niet meer tegenhoudt om vanalles uit te voeren, hetgeen heel anders is wanneer ik in depressie zit. Ik vind slapen zonde van mijn tijd. Ik kan zo veel meer productieve dingen doen in die tijd. Als ik al naar bed ga, dan maximaal 4 uur. Dit houdt weken lang aan.
Dat is precies waarom een beginnende manische of hypomane periode soms aantrekkelijk kan voelen. Het probleem is dat de snelheid van het denken niet noodzakelijk betekent dat het denken ook beter wordt. Meer ideeën betekent niet automatisch betere ideeën. Meer verbanden betekent niet automatisch dat de verbanden kloppen. En minder slaap kan de situatie uiteindelijk verder ontregelen.
Wanneer wordt het gevaarlijk?
"Heb je wel eens iets gedaan waar later grote consequenties aan zaten?
Zeker, meerdere dingen. Zo heb ik in een nacht bedacht om al mijn spaargeld tegelijk te investeren. Ik koos om te investeren in een naam die het mooiste klonk. Ik was er honderd procent van overtuigd dat mijn geld zou verdubbelen. Zo had ik ook geen baan meer nodig, waarop ik ontslag aanvroeg bij mijn werk. Na 2 weken was mijn spaargeld 80% minder waard."
Wanneer gedachten extreem snel gaan, kan ook het vermogen om ze rustig te beoordelen onder druk komen te staan.Daarom kan verhoogde associatieve activiteit samengaan met impulsiviteit, risicogedrag, overmatige uitgaven en andere consequenties van een manische episode. Trimbos noemt onder andere verhoogde afleidbaarheid, toenemende doelgerichte activiteit en gedrag zonder voldoende rekening te houden met nadelige gevolgen als kenmerken van (hypo)manie.
Creatief of verhoogd associatief
Creativiteit bestaat voor een belangrijk deel uit het kunnen leggen van onverwachte verbanden. Het verschil tussen creatief en verhoogd associatief zit onder andere in controle, snelheid, context en gevolgen. Een schrijver die bewust twintig ideeën naast elkaar zet, kan heel associatief denken. Een kunstenaar kan voortdurend verbanden zien die anderen niet zien. Dat hoeft helemaal niet problematisch te zijn.Het wordt iets anders wanneer iemand merkt:
"Ik kan mijn gedachten niet meer afremmen."
Of:
"Iedere prikkel trekt mijn aandacht."
Of:
"Ik begin aan één verhaal en voordat ik het weet ben ik vijf onderwerpen verder."
En zeker wanneer dit samengaat met duidelijke veranderingen in slaap, energie, stemming, gedrag en functioneren.
Terug naar Sophie
Heb je een recent voorbeeld van zo'n stroom aan gedachten die je eerder beschreef?
"Vannacht om 3 uur lag ik in bed maar ik was helemaal niet moe. Mijn lijf moest wel zijn uitgeput na een week van hazenslaapjes maar mijn hoofd ging door. Morgen moet ik Emma bellen. Of nee, eerst mijn website. Maar daarvoor moet ik een logo hebben. Een logo. Ik kan zelf tekenen. Tekenen deed ik vroeger ook. Vroeger. Mijn middelbare school. Mijn oude klas. Wat zou er eigenlijk van Lisa geworden zijn? Lisa woonde naast Mark. Mark had een blauwe auto. Blauw. Mijn woonkamer moet eigenlijk blauw worden. Verf. Morgen verf kopen. Maar eerst de website." Ze draait zich om. "zo volgen mijn gedachten elkaar op. een, dan nog een, en nog een, nooit stilte, voortdurend openen mijn hersenen nieuwe deuren"
Als het hoofd te snel gaat
Dat is misschien de beste manier om verhoogde associatieve activiteit te begrijpen. Niet als "iemand heeft veel gedachten". Maar als: een brein waarin gedachten elkaar uitzonderlijk snel oproepen. Een brein waarin een klein detail voldoende kan zijn om een compleet nieuwe gedachtentrein te starten. Soms is dat creatief en interessant. Soms is het vermoeiend. En bij een manische of hypomane toestand kan het uiteindelijk leiden tot verlies van overzicht, impulsief gedrag en problemen in relaties, werk en dagelijks functioneren. Het bijzondere is dat iemand dit van binnenuit heel anders kan ervaren dan de omgeving het ziet. De omgeving ziet iemand die van de hak op de tak springt. De persoon zelf ervaart misschien juist een hoofd waarin alles met alles verbonden is. En precies daarin zit een belangrijk onderdeel van psychiatrie: Om gedrag te begrijpen, moeten we niet alleen kijken naar wat iemand doet. Soms moeten we proberen te begrijpen hoe de wereld er vanbinnen uitziet.
Nog een keer naar Sophie
Leidt een hypomane episode altijd tot een manische episode en daarna weer een depressieve periode?
''Gelukkig niet meer. Nu ik medicatie slik, kan ik gedurende langere tijd stabiel blijven. Geen depressie. Geen manie. Het lijkt me heerlijk. Ik mag steeds meer proeven van het normale leven. De schommelingen zijn een stuk minder groot sinds ik medicatie gebruik.
Reactie plaatsen
Reacties