Dissociaties

Ik zit aan tafel. Er gebeurt iets — een opmerking, een herinnering, een spanning die te groot wordt om te dragen. Ik voel in a split second dat ik niet oké ben. Het gaat zo snel, ik kan er niets meer tegen doen. Er komt een storm in mijn hoofd. Zo veel input in mijn hersenen.... en dan gebeurt het. De stekker wordt eruit getrokken. Mijn brein schakelt uit. Of nouja, alleen mijn bewustzijn schakelt uit. Mijn lijf gaat door maar ik maak het niet mee. Soms hoor ik wel stemmen, maar mijn brein maakt geen woorden meer uit klanken, geen zinnen meer uit woorden. Vaak ook niet. Dan is er niets. Alsof ik onder narcose ben. Niets komt meer binnen. Ook het besef van tijd is weg. En daar verschilt een dissociatie van slapen. Mijn gevoel van tijd is helemaal verdwenen. Bij een slaap weet je ongeveer wel of je maar een uurtje hebt geslapen of 8 uur lang. Bij een dissociatie weet ik dat niet. Die kunnen 10 minuten duren maar ook 4 uur. Waar een dissociatie ook verschilt van een slaap is dat mijn lijf doorgaat met handelen. Mijn hersenen sturen weldegelijk aan tot handelen. Maar praten kan ik niet. Denken kan ik niet. Mezelf in veiligheid brengen, dat is wat ik meestal wel kan in een dissociatie. 

Na een tijd word ik 'wakker'. Meestal op een andere, in mijn primitieve brein 'veilige' plekken. Hierbij kun je denken aan achter mijn kast of onder mijn bed. Nogmaals, ik doe dit niet bewust. Ik moet dan ook echt acclimatiseren waar ik ben en wat ik heb gedaan. Meestal automutileer ik in een dissociatie door mijn hoofd tegen een hard oppervlak te slaan. Dit gaat onbewust! Ik ben al heel lang gestopt met automutileren maar tijdens dissociaties gelden er geen regels. Dan pakt mijn overlevingsbrein het totaal over. Ook kan het zijn, een stuk onschuldiger, dat ik mensen een bericht heb gestuurd. kortom, voor mij is een dissociatie als een narcose: ik word wakker op het moment dat ik wegraak. Daartussen zat een voor mij onbekende tijd. Het is alsof iemand anders al die dingen heeft gedaan. Het voelt vervreemdend. Beangstigend. En tegelijk verdovend. Alsof je geest zichzelf heeft uitgeschakeld om te overleven.

Dat is dissociatie.

In tijden van trauma hielpen mijn dissociaties mij. Mijn hersenen schakelden uit als het nodig was. Ik maakte de ellende niet mee. Het was dus echt een overlevingsstrategie. Ik denk dat, omdat het is begonnen als overleving, die veilige plek opzoeken steeds terugkomt. Maar waarom sla ik met mijn hoofd tegen een harde ondergrond? Dat is toch juist tegenstrijdig met wat ik eerder schreef? Maar misschien geldt dat voor dissociatie ook wel, het is niet logisch. Psychiatrische aandoeningen zijn veelal niet logisch. Soms wel te verklaren maar niet logisch.

Wat dissociatie is

Dissociatie betekent letterlijk: loskoppeling. Het is een psychologisch verdedigingsmechanisme waarbij je tijdelijk afstand neemt van jezelf, je emoties of de werkelijkheid. Je kunt het zien als een noodrem van het zenuwstelsel — een automatische reactie op extreme stress, angst of trauma.

Er zijn verschillende vormen:

• Depersonalisatie — het gevoel dat je jezelf van buitenaf bekijkt, alsof je niet echt aanwezig bent.

• Derealizatie — de wereld om je heen voelt vreemd, wazig, niet echt.

• Dissociatief_geheugenverlies — je kunt je bepaalde gebeurtenissen niet herinneren, vaak rond trauma of extreme stress. Dit is de variant die ik heb gekregen door mijn trauma.

• Dissociatieve_identiteitsstoornis — een zeldzame, complexe vorm waarbij verschillende delen van de persoonlijkheid afwisselend de controle nemen.

Bij lichte vormen voelt het alsof je “in een waas” leeft. Bij zwaardere vormen kun je volledig uitvallen, zonder herinnering aan wat er tijdens die periode is gebeurd.

Hoe dissociatie ontstaat

Dissociatie ontstaat vaak als reactie op trauma, vooral wanneer dat trauma vroeg in het leven plaatsvond. Als een kind herhaaldelijk angst, pijn of onveiligheid ervaart, leert het brein om zich los te koppelen van die gevoelens. Het is een manier om te overleven wanneer voelen te gevaarlijk is. Ook bij mij begon het enorm vroeg. Ik kan me nog herinneren dat ik tegen een meisje op de basisschool heel onschuldig zei 'maar waarom doe je je hoofd dan niet even uit als papa boos is' waarop het meisje me met grote vraagtekens aankeek. Wist ik veel dat het abnormaal is om te dissociëren Ik ging er onschuldig vanuit dat iedereen dat 'kon'. Op dat moment ervoer ik het ook niet als last maar als iets fijns. Zo hoefde ik er niet bij te zijn als het op trauma gebied mis ging. 

Later in het leven kan dat mechanisme nog steeds actief blijven. Bij stress, angst of herbelevingen van trauma kan het brein opnieuw “uitschakelen”. Dissociatie is dan geen zwakte, maar een oud beschermingssysteem dat nog steeds denkt dat het nodig is. Dit is enorm invaliderend en hoe vaak het ook gebeurt, wennen doet het nooit. 

Ook bij mensen zonder trauma kan dissociatie optreden, bijvoorbeeld bij extreme vermoeidheid, paniek of langdurige stress. Het brein kiest dan tijdelijk voor afstand in plaats van confrontatie.

Wat er in het brein gebeurt

Neurologisch gezien schakelt het brein bij dissociatie over naar een overlevingsstand. De verbinding tussen de emotionele hersengebieden (zoals de amygdala) en de gebieden voor bewustzijn en geheugen (zoals de hippocampus) wordt tijdelijk verstoord. Daardoor kun je wel functioneren, maar niet voelen of herinneren. Het lichaam kan in deze toestand adrenaline aanmaken, maar tegelijkertijd verdoofd aanvoelen. Dat paradoxale gevoel — alert en afwezig tegelijk — is kenmerkend voor dissociatie. Het is dus geen schreeuw om aandacht en iemand kan er echt niets aan doen!

Het is dus echt een mechanisme in de hersenen waar ikzelf geen invloed op heb. Het kan gebeuren als ik iets op tv zie, als ik een overwachts hard geluid hoor, een herbeleving heb maar soms ook zonder aanwijsbare aanleding.

Hoe vaak komt dissociatie voor?

Dissociatie komt vaker voor dan veel mensen denken:

• 2 tot 10% van de bevolking ervaart regelmatig dissociatieve symptomen.

• Bij mensen met PTSS of complexe trauma’s ligt dat percentage veel hoger — soms tot 50%.

• Dissociatieve identiteitsstoornis (DIS) is zeldzaam, maar wordt vaak onderschat of verkeerd begrepen.

Veel mensen herkennen dissociatie niet als zodanig. Ze noemen het “afwezig zijn”, “in een waas leven”, of “niet helemaal hier zijn”. Daardoor blijft het vaak onzichtbaar, ook in de hulpverlening.

Kun je van dissociatie afkomen?

Ja — maar het is een langzaam proces. Dissociatie is geen fout die je moet repareren, maar een beschermingsmechanisme dat ooit nodig was. Herstel betekent dat je brein leert dat het veilig is om weer te voelen.

Behandeling richt zich meestal op:

• Traumaverwerking (zoals EMDR of sensorimotorische therapie)

• Grondingstechnieken

• Lichaamsbewustzijn

• Stabilisatie en veilige therapeutische relaties

Het doel is niet om dissociatie te verbieden, maar om te leren herkennen wanneer het gebeurt en stap voor stap weer contact te maken met jezelf.

Volledig “genezen” is niet altijd het doel. Voor veel mensen gaat het om leren herkennen, accepteren en hanteren. Dissociatie kan minder vaak voorkomen, minder lang duren en minder beangstigend worden.

Na de dissociatie

Als ik ontwaak uit een dissociatie ben ik altijd enorm moe. Of dit nou 5 minuten of 5 uur heeft geduurd. Ik zoek altijd direct de klok en ik check mijn berichten of er zeker van te zijn dat ik niets stoms heb gedaan tijdens mijn dissociatie. Wat mij helpt als ik uit een dissociatie begin te komen maar in een soort halve status zit, is dat een vertrouwt persoon mijn arm pakt en simpelweg zegt 'Anna, het is voorbij, je bent veilig'. Die tussenstatus daar bedoel ik mee dat mijn brein uit de dissociatie aan het komen is maar mem nog wel trekt. Ik zie, voel en hoor weer maar kan nog niet uit mijn positie komen. Vaak ben ik ook enorm stijf van het lange zitten in een houding op een harde ondergrond. Ook ben ik uitgeput, mijn brein heeft net een marathon grelopen. Na een dissociatie kan ik niet anders dan minimaal een uur op bed liggen.

Wat dissociatie betekent

Dissociatie is geen gekte. Geen zwakte. Geen falen. Het is een teken van overleven. Een brein dat ooit te veel heeft meegemaakt en nog steeds probeert te beschermen. Wie dissocieert, is niet minder — maar iemand die ooit iets te groot heeft gedragen. En wie leert om dat te begrijpen, zet de eerste stap naar herstel.