Galgenhumor

Een psychiatrische afdeling is waarschijnlijk niet de eerste plek waar je aan denkt bij gezelligheid en gelach. Je verwacht verdriet, moeilijke gesprekken en mensen die het zwaar hebben. En die zijn er ook. Toch kan er tussen al die zwaarte ineens een opmerking vallen waardoor een hele tafel in lachen uitbarst. Een opmerking waarvan iemand buiten de GGZ misschien denkt: mag je daar wel een grap over maken?

Even lucht tussen alle zwaarte

Als je dagen gevuld zijn met gesprekken over klachten, medicatie, behandeling en herstel, is het fijn om zo nu en dan even te lachen. Niet ieder gesprek hoeft zwaar te zijn. Niet elk moment hoeft in het teken te staan van wat er misgaat.

Ik zou kunnen zeggen:' ik ben onwijs druk in mijn hoofd, dusdanig dat ik de chaos niet meer overzie'. En soms is dat ook precies wat ik zeg. Maar soms zeg ik: ‘Mijn hoofd heeft vandaag weer een teamvergadering georganiseerd. Helaas zonder voorzitter.’ Het probleem is daarmee niet opgelost. De onrust in mijn hoofd is niet ineens verdwenen. Maar zo’n zin kan wel iets uitdrukken waarvoor je anders een heel verhaal nodig hebt. En het even op een luchtige manier brengen, geeft ook wat lucht in mijn hoofd. 

Voor sommige mensen geeft galgenhumor even afstand tot wat hen bezighoudt. Je kunt iets ellendigs benoemen zonder er op dat moment helemaal in te verdwijnen. Je mag erom lachen en het ondertussen nog steeds verschrikkelijk vinden.

Herkenning zonder uitgebreide uitleg

Onder mensen die vergelijkbare dingen meemaken, kan een halve zin genoeg zijn. Een grap over het zoveelste vragenlijstje, een hoofd dat nooit stil is of een behandelplan dat overzichtelijker is dan je leven. De ander begrijpt waar de opmerking vandaan komt. Dat kan verbinden. Je hoeft even niet uit te leggen waarom iets zo vermoeiend, ingewikkeld of absurd voelt. Er wordt gelachen omdat de situatie herkenbaar is. En misschien is dat ook wel prettig aan humor binnen de GGZ: je bent even iemand met een scherpe opmerking. Iemand die een ander aan het lachen maakt. Tussen alle aandacht voor je problemen blijft er ruimte voor je persoonlijkheid. 

Als alles een grap moet worden

Wat ik wel belangrijk vind, is dat lachen niet wordt verward met je goed voelen. Iemand kan grappen maken tijdens een gesprek en daarna huilend op bed liggen. Een gevat antwoord zegt weinig over hoeveel moeite het kost om de dag door te komen. Sterker nog, hoe slechter het met mij gaat, hoe zwartgalliger mijn humor wordt. Maar soms kan ik hier ook een beetje in doorslaan. Ik vind het soms moeilijk om een goed evenwicht te vinden tussen serieuze opmerkingen en zwartgallige opmerking. Als ik me fysiek heel slecht voel, dan zeg ik dat vrijwel nooit. Ik zeg dat vaak 'ik ben overreden door een vrachtwagen vannacht' of 'zet mij maar bij het oud vuil'. Het brengt lucht maar het neemt wel de urgentie weg die soms wel nodig is. Het helpt wel als er ruimte is om door te vragen: ‘Ik hoor je lachen, maar hoe gaat het eigenlijk met je?’ Zonder meteen de humor af te pakken of het gesprek in een verhoor te veranderen.

Begrijp me niet verkeerd, ik ben zeker niet tegen zwarte humor. Zeker tussen mensen die mij niet kennen, vang ik alles op met zwartgallige humor. Ik kan dit meestal ook wel echt grappig vinden en heb het ook nodig om regelmatig heel luchtig te zijn over mijn problematiek. Uiteindelijk moet er een goede balans komen tussen grappen en grollen en serieuze gesprekken. Die balans vind ik inmiddels redelijk goed. Ik weet dat mensen mij grappig en gevat vinden en dat is ook wel het beeld wat ik over mezelf wil laten bestaan. Maar bij therapie helpt het me niet altijd verder. Zeker bij traumatherapie moet ik mezelf niet verliezen in humor, omdat het absoluut niet grappig is. Dit lukt mij steeds beter. 

Ruimte voor beide

Ik vind dat galgenhumor een plek mag hebben binnen de GGZ. Mensen die het zwaar hebben, hoeven niet voortdurend ernstig te kijken. Er mag gelachen worden tijdens behandeling, tijdens een opname en tijdens herstel. Voor mij ligt de grens bij respect en de vrijheid om aan te geven dat een grap niet goed valt. Kan iemand zeggen ‘vandaag even niet’ zonder uitgelachen te worden? Is er na de grap nog ruimte om te vertellen hoe het werkelijk gaat?

Dan kan humor lucht geven. Een gedeeld moment waarin iets zwaars even draaglijker voelt. En als de lach voorbij is, hoop ik dat er nog steeds iemand luistert. 

Heb jij ook een creatief talent als het gaat om zwarte humor. Ik ben benieuwd wat jij produceert om het ongemak te breken.