Borderline. Het is een woord waar nog altijd ontzettend veel beelden aan kleven. Manipulatief. Aandachtszoekend. Heftig. Onvoorspelbaar. Moeilijk te behandelen.
Maar achter een diagnose borderline persoonlijkheidsstoornis zit geen bepaald type mens. Er zit iemand achter. Iemand die emoties misschien veel intenser ervaart dan anderen. Iemand die ontzettend bang kan zijn om verlaten te worden. Iemand die zichzelf soms niet goed begrijpt. Iemand die zichzelf kan verliezen in relaties, impulsief kan handelen of zichzelf pijn kan doen om gevoelens die ondraaglijk voelen toch enigszins hanteerbaar te maken.
En misschien is dat wel het belangrijkste om te weten: er bestaat niet één soort borderline. De manier waarop borderline zich uit, kan enorm verschillen.
Wanneer is er volgens de DSM sprake van borderline?
Borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) is in de DSM-5 een persoonlijkheidsstoornis. Om van BPS te kunnen spreken, moet er sprake zijn van een duurzaam patroon van instabiliteit in relaties, zelfbeeld en emoties, in combinatie met impulsiviteit. Dit patroon begint doorgaans in de jongvolwassenheid en komt in verschillende situaties tot uiting.
Daarnaast moeten minimaal vijf van negen kenmerken aanwezig zijn.
Het gaat om:
- Heftige pogingen om daadwerkelijke of vermeende verlating te voorkomen.
- Een patroon van instabiele en intense relaties, waarbij iemand bijvoorbeeld sterk kan wisselen tussen idealiseren en devalueren.
- Een instabiel zelfbeeld of een instabiel gevoel van identiteit.
- Impulsiviteit op minstens twee gebieden die schadelijk kunnen zijn, bijvoorbeeld geld uitgeven, seks, middelengebruik, roekeloos gedrag of eetbuien.
- Terugkerend suïcidaal gedrag, suïcidale dreigingen of zelfbeschadiging.
- Sterke emotionele instabiliteit en stemmingswisselingen.
- Een chronisch gevoel van leegte.
- Heftige woede of moeite om woede te reguleren.
- Tijdelijke, stressgerelateerde achterdocht of dissociatieve klachten.
Maar vijf vinkjes op een lijstje maken nog niet automatisch een diagnose.
Een professional kijkt naar het hele patroon. Hoe lang bestaan de klachten? In welke situaties ontstaan ze? Hoe beïnvloeden ze relaties en dagelijks functioneren? Zijn de klachten beter te verklaren door een andere psychische of lichamelijke aandoening?
Een diagnose is dus meer dan herkennen van jezelf in een aantal symptomen.
Hoe vaak komt borderline voor?
Naar schatting heeft ongeveer 1,1% van de Nederlandse bevolking een borderline persoonlijkheidsstoornis. Dat cijfer komt uit NEMESIS-2 en heeft betrekking op Nederlanders van 21 tot en met 67 jaar.
In een ander onderzoek van het Trimbos-instituut had ongeveer 1% van de deelnemers vijf of meer borderlinekenmerken. 25% rapporteerde één of twee kenmerken en 4% drie of vier.
Dat laatste vind ik een belangrijk gegeven. Borderline is namelijk geen alles-of-niets-verhaal. Je kunt kenmerken van borderline hebben zonder aan alle criteria voor de stoornis te voldoen. En twee mensen die allebei de diagnose BPS hebben, kunnen op het eerste gezicht ontzettend weinig op elkaar lijken. De één heeft misschien voortdurend ruzie, heftige stemmingswisselingen en impulsief gedrag. De ander houdt alles binnen, functioneert op het werk uitstekend en laat thuis pas zien hoe slecht het werkelijk gaat.
Beiden kunnen ontzettend veel lijden.
Word je geboren met borderline?
Dit is misschien wel één van de meest interessante vragen. Het korte antwoord is: nee, je wordt niet geboren met borderline. Maar dat betekent niet dat alles pas ontstaat door wat je meemaakt. Onderzoek wijst erop dat zowel genetische aanleg als omgevingsfactoren een rol spelen bij het ontstaan van borderline. Er lijkt bijvoorbeeld een biologische of temperamentvolle kwetsbaarheid te kunnen bestaan voor emotionele reactiviteit, impulsiviteit of gevoeligheid voor stress. Die kwetsbaarheid ontwikkelt zich vervolgens in wisselwerking met de omgeving.
Je wordt dus niet geboren met een kant-en-klare borderline persoonlijkheidsstoornis. Je kunt wel geboren worden met bepaalde eigenschappen die je kwetsbaarder maken. En daarna begint het ingewikkelde samenspel tussen aanleg, opvoeding, relaties, hechting, ervaringen, stress en de manier waarop iemand leert omgaan met emoties.
Waarom krijgt de één wel borderline en de ander niet?
Dat is misschien nog moeilijker te beantwoorden, want twee mensen kunnen in vergelijkbare omstandigheden opgroeien en toch totaal verschillend reageren. De één ontwikkelt borderline. De ander ontwikkelt een depressie. Weer iemand anders krijgt een angststoornis. En een vierde persoon lijkt ogenschijnlijk nergens last van te hebben. Er bestaat daarom niet één oorzaak van borderline.
Traumatische ervaringen, emotionele verwaarlozing, onveilige relaties en andere ingrijpende ervaringen kunnen een rol spelen. Maar het zou onjuist zijn om te zeggen dat borderline simpelweg ontstaat door trauma. Niet iedereen die trauma meemaakt ontwikkelt borderline, en niet iedereen met borderline rapporteert dezelfde ervaringen. Onderzoek wijst juist op een complexe wisselwerking tussen biologische kwetsbaarheid en omgeving.
Misschien kun je het vergelijken met een plant. De ene plant heeft veel zon nodig. De andere kan prima in de schaduw groeien. En als je een plant die heel gevoelig is voor kou in een koude omgeving zet, kan dat andere gevolgen hebben dan wanneer je een sterke, koudebestendige plant daar neerzet. Dat betekent niet dat de omgeving er niet toe doet. Maar ook niet dat de aanleg er niet toe doet. Het is de combinatie.
De patiënt die alles uit
Als je aan borderline denkt, zie je misschien iemand voor je die ontzettend zichtbaar is. Iemand die boos wordt. Die schreeuwt. Die relaties verbreekt en daarna wanhopig probeert iemand terug te krijgen. Die impulsief handelt. Die in crisis raakt. Die zichzelf beschadigt. Die voortdurend bevestiging nodig heeft. Dit is de kant van borderline die hulpverleners en naasten vaak als eerste zien. De emoties gaan naar buiten, de zo gehete acting out borderline. De omgeving merkt dat er iets aan de hand is. Dat kan enorm zwaar zijn voor zowel de persoon zelf als voor de mensen om diegene heen.
Maar er zit ook iets ingewikkelds in. Wanneer emoties heel zichtbaar worden, is het makkelijker om te zien dat iemand hulp nodig heeft.De omgeving kan niet makkelijk zeggen:
Volgens mij valt het allemaal wel mee.
De pijn ligt letterlijk op tafel.
Wat ik hierboven heb geschetst heb een stereotype acting out borderline patiënt. Hiervoor gelden twee voor mij relevante kanttekeningen. Niet iedereen met een acting out borderline vertoont ook alle symptomen. Niet iedereen met borderline speelt mensen bewust tegen elkaar uit. Niet iedere patiënt met borderline kan geen relaties behouden. Maar waar rook is, is vuur. Het stereotype bestaat niet voor niets.
De binnenvetter
Naast de acting out boderline, bestaat ook een quiet borderline. De persoon die alles binnenhoudt. Die glimlacht terwijl het vanbinnen stormt. Die op school of op het werk uitstekend functioneert. Die nooit boos lijkt. Die anderen geruststelt terwijl ze zelf volledig instort. Die na een ruzie niet schreeuwt, maar zichzelf de hele avond afvraagt wat ze verkeerd heeft gedaan. Die bang is iemand kwijt te raken, maar dat niet durft te zeggen. Die zichzelf misschien voortdurend aanpast aan anderen. Die pas hulp vraagt als het echt niet meer gaat. Deze persoon kan voor de buitenwereld veel "makkelijker" lijken. Maar makkelijk betekent niet minder ernstig. de boosheid die ze wel voelen keert vaak naar binnen. Automutilatie is een zeer groot probleem in deze groep.
Sterker nog: juist doordat de klachten minder zichtbaar zijn, kunnen ze worden gemist.
Er bestaat overigens geen officieel DSM-subtype van "uitende borderline" en "stille" of "quiet borderline". Het zijn manieren waarop dezelfde problematiek zich kan presenteren, geen twee afzonderlijke diagnoses. Onderzoek en de klinische praktijk benadrukken juist dat er niet één eenduidig beeld van borderline bestaat.
Waarom passende hulp vinden zo moeilijk kan zijn
Het pijnlijke aan borderline: is goede behandeling.
De Nederlandse richtlijn adviseert psychotherapeutische behandeling die aansluit bij de specifieke problemen van mensen met borderline. Er is onder andere veel onderzoek naar dialectische gedragstherapie (DGT), mentalization-based treatment (MBT), schematherapie (ST) en transference-focused therapy (TFP).
Maar goede behandeling vinden betekent nog niet automatisch dat die behandeling beschikbaar is.
Specialistische therapieën vragen goed opgeleide behandelaars. Capaciteitsproblemen en organisatorische problemen kunnen ervoor zorgen dat mensen niet de behandeling krijgen die volgens de richtlijn passend zou zijn. Onderzoek in Nederland liet bijvoorbeeld zien dat maar een minderheid van de onderzochte patiënten psychotherapie als eerste behandeling kreeg; capaciteit was daarbij een belangrijke belemmering.
Daar komt nog iets bij.
Het stigma rondom borderline is hardnekkig.
In de hulpverlening maar ook in de maatschappij bestaat helaas soms het beeld dat mensen met borderline "moeilijk", "manipulatief" of "onbehandelbaar" zouden zijn. Onderzoek naar stigma binnen de geestelijke gezondheidszorg laat zien dat zulke overtuigingen de behandelrelatie en het zoeken naar effectieve hulp kunnen bemoeilijken.
En dat is ontzettend wrang.
Want gedrag dat van buitenaf als manipulatief wordt gezien, kan vanbinnen bijvoorbeeld voortkomen uit een enorme angst om verlaten te worden. Gedrag dat als "aandacht vragen" wordt gezien, kan een poging zijn om duidelijk te maken: Ik weet niet meer hoe ik met deze pijn moet omgaan.
En iemand die keer op keer in crisis raakt, heeft niet automatisch behoefte aan minder zorg. Misschien heeft diegene behoefte aan andere zorg.
Niet iedere crisis is hetzelfde
Een ander probleem is dat borderline vaak pas zichtbaar wordt wanneer iemand volledig ontregeld is. Dan gaat alle aandacht naar de crisis.
Is iemand veilig?
Is er suïcidaliteit?
Is opname nodig?
Hoe krijgen we iemand weer stabiel?
Dat zijn uiteraard belangrijke vragen.
Maar wat daarna?
Want als iemand na de crisis weer naar huis gaat zonder passende vervolgbehandeling, kan hetzelfde patroon zich opnieuw voordoen. Een crisis is dan steeds het begin en het einde van de zorg. Terwijl de behandeling juist zou moeten gaan over wat er onder die crisis ligt. Over emoties leren reguleren, relaties, verlating, impulsiviteit en eventueel trauma en verdragen van het leven.
En uiteindelijk over iets heel simpels, maar misschien ook heel moeilijks: leren leven zonder voortdurend door je emoties meegesleurd te worden.
Borderline is geen vonnis
Borderline is geen karakterfout. Geen synoniem voor manipulatie.Geen bewijs dat iemand "te veel" is. En ook geen levenslange veroordeling. Mensen met borderline kunnen herstellen. Klachten kunnen in de loop van de tijd aanzienlijk verminderen en veel mensen ontwikkelen uiteindelijk een stabieler leven en betere relaties. Daarvoor is het wel belangrijk dat we stoppen met alleen kijken naar het gedrag. Achter woede kan angst zitten. Achter impulsiviteit kan ondraaglijke spanning zitten. Achter zelfbeschadiging kan een wanhopige poging zitten om emoties te reguleren.Achter iemand die alles binnenhoudt kan precies dezelfde pijn zitten als achter iemand die alles uit.
Misschien moeten we daarom minder vaak vragen:
Waarom doet iemand zo?
En vaker:
Wat probeert iemand met dit gedrag duidelijk te maken?
Want borderline ziet er niet altijd uit zoals we denken. Soms is het luid. Soms is het stil. Soms ligt de pijn overal om je heen. En soms zie je helemaal niets. Maar ook iemand die alles binnenhoudt, verdient het om gezien te worden. En misschien begint passende hulp daar wel mee:
niet met het gedrag dat we lastig vinden, maar met de mens die erachter zit.
mijn vooroordelen
Ondanks dat ik me realiseer hoe borderline in elkaar zit en mensen met borderline niet per se direct onbetrouwbaar zijn, dan nog merk ik dat ik ze ook mijd als ik zelf in opname ben. Niet omdat ik iets tegen diegene heb. Wel omdat ik zelf al genoeg drama heb en niet ook nog iemands anders drama erbij kan hebben. Ik realiseer me dat dit eigenlijk not done is, maar zoals jullie weten ben ik altijd eerlijk en open. Ik zeg dus absoluut niet dat ik iets heb tegen alle mensen met borderline. Maar ik kan, zeker met mijn autisme en eerlijkheid, niet omgaan met iemand die in alles extreem is. Daarbij heb ik het aantrekken-afstoten meerdere keren meegemaakt en ik vond dat super lastig en intens. Dan heb ik het vooral over de acting out borderliners. De quiet borderliner kan ik veel beter mee omgaan.
Uiteindelijk gun ik iedereen het beste. Ook iedereen met borderline. Ik realiseer me dat het een overlevingsmechanisme is, net zoals mijn eetstoornis een overlevingsmechanisme was. Ik gun dan ook iedereen met borderline behandeling die uiteindelijk zal leiden tot genezing. Niet omdat ik er lastig mee om kan gaan, maar omdat ik het niemand gun zo erg te lijden als iemand met borderline.
Reactie plaatsen
Reacties