Wat is een dwangstoornis (OCD)?

Iedereen controleert weleens of de deur op slot zit of vraagt zich af of het gas wel uit is. Bij een dwangstoornis gaat dit veel verder. Dwanggedachten en dwanghandelingen kunnen zo veel tijd en energie kosten dat ze het dagelijks leven ernstig beïnvloeden. In deze blog wil ik jullie een inkijkje geven in wat een dwangstoornis is. Over de symptomen, het ontstaan, de behandeling en mijn eigen ervaringen. 

Wat is een dwangstoornis?

Een dwangstoornis, ook wel obsessive-compulsive disorder/syndroom (OCD/OCS) genoemd, is een psychiatrische aandoening waarbij iemand last heeft van terugkerende, ongewenste gedachten (dwanggedachten) en/of handelingen (dwanghandelingen).De gedachten voelen vaak opdringerig en veroorzaken angst, spanning of onzekerheid. Om die spanning te verminderen voert iemand bepaalde handelingen uit of herhaalt deze in gedachten. Dat geeft meestal tijdelijk rust, maar op de lange termijn houdt het de dwang juist in stand. Een dwangstoornis is geen gewoonte of karaktereigenschap. Het is een erkende psychiatrische aandoening die veel invloed heeft op het dagelijks functioneren. Het is de moeite die patiënten met OCD hebben wat maakt dat ik het haat dat mensen vaak zeggen dat ze 'een beetje OCD hebben'. Nee, gewoon nee. Als jij een keer iets recht legt heb je geen OCD. Ik vind dit altijd zo frustrerend. Dit ontneemt de ziektelast volledig. Mensen met OCD moeten voldoen aan de DSM-5.

DSM-5-TR criteria

De kern van de obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) bestaat uit obsessies (dwanggedachten) en/of compulsies (dwanghandelingen).

Obsessies zijn terugkerende en hardnekkige gedachten, beelden of impulsen die zich opdringen en vaak als ongewenst, vreemd of angstig worden ervaren. Mensen proberen deze gedachten meestal te negeren, te onderdrukken of onschadelijk te maken, bijvoorbeeld door andere gedachten of door het uitvoeren van een handeling.

Compulsies zijn herhaalde gedragingen of mentale handelingen die iemand zich gedwongen voelt uit te voeren, vaak volgens strikte regels of rituelen. Dit kan zichtbaar gedrag zijn, zoals controleren, wassen of ordenen, maar ook minder zichtbare handelingen, zoals tellen, bidden of het herhalen van woorden in gedachten. Deze handelingen zijn meestal bedoeld om angst of spanning te verminderen of om een gevreesde gebeurtenis te voorkomen, maar staan vaak niet in realistische verhouding tot dat risico.

Om van een obsessieve-compulsieve stoornis te kunnen spreken, moeten de obsessies en/of compulsies tijdrovend zijn of leiden tot duidelijke lijdensdruk of beperkingen in het functioneren, bijvoorbeeld op het werk, in relaties of in het dagelijks leven. In de praktijk gaat het vaak om klachten die dagelijks terugkeren en veel tijd of energie kosten.

Daarnaast mogen de klachten niet beter verklaard worden door de effecten van een middel, zoals drugs of medicatie, of door een somatische aandoening. Ook moet worden uitgesloten dat de klachten beter passen bij een andere psychische stoornis, zoals een gegeneraliseerde angststoornis, een eetstoornis, een depressie, een psychotische stoornis of een autismespectrumstoornis.

Binnen de DSM-5-TR wordt ook gekeken naar het mate van realiteitsbesef (inzicht). Sommige mensen herkennen dat hun gedachten en gedrag overdreven of onredelijk zijn, terwijl anderen hier sterker van overtuigd zijn of weinig tot geen twijfel ervaren. Dit onderscheid is van belang voor de diagnostiek en kan ook invloed hebben op het beloop en de behandeling.

Daarnaast kan worden gespecificeerd of iemand een ticstoornis heeft of heeft gehad. Dit komt relatief vaak voor in combinatie met OCS en kan invloed hebben op het klinisch beeld en de behandelkeuze.

Bron: American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.

Dwanggedachten

Dwanggedachten zijn hardnekkige gedachten, beelden of impulsen die zich steeds opnieuw opdringen. Ze zijn ongewenst en sluiten vaak niet aan bij wie iemand is of wil zijn. Veelvoorkomende dwanggedachten gaan over:

• besmetting door bacteriën of virussen (smetvrees/mysofobie). 

• de angst om iemand per ongeluk schade toe te brengen;

• twijfel of iets wel goed is gedaan;

• behoefte aan symmetrie of perfectie;

• religieuze of morele twijfels;

• ongewenste agressieve, seksuele of schokkende gedachten.

Mensen met een dwangstoornis schrikken vaak juist van deze gedachten. Ze willen ze niet hebben en ervaren veel schaamte of schuldgevoelens. Het hebben van zulke gedachten betekent niet dat iemand ze wil uitvoeren. Het gaat dus puur en alleen om een repetitieve gedachte. 

Dwanghandelingen

Dwanghandelingen zijn rituelen of mentale handelingen die iemand uitvoert om de angst of spanning van de dwanggedachten te verminderen. Voorbeelden zijn:

• steeds opnieuw handen wassen;

• deuren, ramen of apparaten herhaaldelijk controleren;

• tellen of bepaalde woorden herhalen;

• voorwerpen precies recht leggen;

• voortdurend om geruststelling vragen;

• gebeurtenissen steeds opnieuw in gedachten controleren.

Hoewel deze handelingen tijdelijk opluchten, keert de angst meestal snel terug. Daardoor ontstaat een vicieuze cirkel waarin de dwang steeds meer ruimte inneemt.

Hoe voelt een dwangstoornis?

Een dwangstoornis draait niet om 'graag netjes zijn' of 'een beetje perfectionistisch zijn'. Mensen met OCD weten vaak zelf dat hun gedachten of handelingen overdreven zijn, maar voelen zich niet in staat om ermee te stoppen.

Het kan voelen alsof het brein voortdurend alarm slaat.

"Wat als ik iets over het hoofd heb gezien?"

"Wat als iemand ziek wordt door mijn schuld?"

"Wat als ik een fout maak met ernstige gevolgen?"

Zelfs wanneer iemand rationeel weet dat de kans heel klein is, blijft de twijfel bestaan. Juist die voortdurende onzekerheid maakt een dwangstoornis zo uitputtend.

Mijn ervaring met OCD

Ik had in mijn studententijd enorm veel last van mysofobie. De nadruk lag bij mij op het hebben van reine handen. Mijn mysofobie betekende dat mijn handen nooit schoon genoeg lijken, hoe vaak ik ze ook waset. Na elke deurklink, elk winkelmandje of elke handdruk begint de twijfel opnieuw. Je wast je handen één keer, maar je hoofd fluistert dat je een plekje bent vergeten. De opluchting na het ritueel wassen van mijn handen duurt maar een paar minuten voordat de angst weer terugkeert. Soms zijn je handen rood, droog en pijnlijk van het vele wassen, maar stoppen voelt onmogelijk. Op een gegeven moment kreeg ik blaren van het vele wassen. In die blaren gooide ik alcohol. Het deed zo veel pijn.  Je weet dat de angst vaak groter is dan het werkelijke risico, maar dat verandert niets aan het gevoel. Een simpel bezoek aan de supermarkt kan uitmonden in meerdere wasbeurten zodra je thuiskomt. Elke keer dat je de kraan dichtdraait, vraag je je af of je jezelf niet opnieuw hebt besmet door de kraan aan te raken. De dwang draait niet om schoon willen zijn, maar om de voortdurende angst voor besmetting en de behoefte om die angst even te laten verdwijnen. Uiteindelijk kost het handen wassen niet alleen water en zeep, maar ook tijd, energie en een groot deel van je vrijheid.

Hoe wordt een dwangstoornis behandeld?

OCS wordt vaak behandeld met cognitieve gedragstherapie, met als belangrijkste onderdeel exposure en responspreventie (ERP). Tijdens deze behandeling leert iemand stap voor stap de angstige situaties op te zoeken zonder de gebruikelijke dwanghandeling uit te voeren. Hierdoor neemt de spanning geleidelijk af en leert het brein dat de gevreesde ramp meestal uitblijft. Hoewel deze behandeling uitdagend kan zijn, blijkt zij voor veel mensen zeer effectief.

Mij heeft dit ook enorm geholpen. Het begon klein. De tafel aanraken en dan geen handalcohol gebruiken maar direct erna mijn pen pakken. Die dan niet schoonmaken en wat opschrijven. Zo breidden we steeds verder uit. Waar ik begon met een tafelblad eindigde ik met mijn grootste nachtmerrie, klei aan mijn handen. Ik moet zeggen, ik vind het nog altijd allerminst fijn als mijn handen vies zijn. Maar ze hoeven niet meer rein te zijn. Ik type dit nu op een toetsenbord die ik niet van tevoren heb schoongemaakt, maar dat ik mijn toetsenbord regelmatig schoonmaak met alcohol is dan wel redelijk uniek (al is dat best raar want een toetsenbord bevat meer bacteriën dan de wc-bril en die maak je toch ook schoon). 

Kun je herstellen van een dwangstoornis?

Veel mensen ervaren na behandeling een duidelijke afname van hun klachten. Bij sommigen verdwijnen de symptomen vrijwel volledig, terwijl anderen leren hoe ze beter met de dwang kunnen omgaan en terugval kunnen herkennen. Vroege herkenning en behandeling vergroten de kans op herstel. 

Ikzelf ben volgens mij wel volledig hersteld. Ik was mijn handen vaker en grondiger, hetzelfde geldt voor de oppervlaktes die ik regelmatig aanraak. Daar kan ik prima mee leven. En daar je last moet hebben om een stoornis te hebben, kan ik nu zeggen dat ik van mijn OCD wel af ben.