Leven met een gegeneraliseerde angststoornis

Er zijn mensen die zich afvragen waarom je je zo druk maakt. Waarom je dat ene gesprek nog drie dagen later analyseert. Waarom je twintig keer nadenkt over een berichtje dat je hebt gestuurd. Waarom je je zorgen maakt over iets wat misschien helemaal niet gaat gebeuren. Waarom je niet gewoon kunt denken: we zien wel hoe het loopt. Als je een gegeneraliseerde angststoornis hebt, werkt je hoofd alleen niet zo. Je hoofd staat eigenlijk altijd een beetje aan. je staat op de flight status omdat er altijd iets kan gebeuren.

Ikzelf heb een episode van gegeneraliseerde angststoornis gekend. Hier zal ik in deze blog ook wat over vertellen.

Wat is een gegeneraliseerde angststoornis?

Een gegeneraliseerde angststoornis, ook wel GAS genoemd, is een angststoornis waarbij iemand langdurig en over meerdere onderwerpen overmatig angstig en bezorgd is. Het gaat dus niet om één specifieke angst, zoals angst voor spinnen of angst voor sociale situaties. De zorgen kunnen juist over allerlei dagelijkse dingen gaan: gezondheid, werk, relaties, geld, de toekomst of de vraag of je iets wel goed hebt gedaan.

Volgens de DSM-5 moet er sprake zijn van buitensporige angst en bezorgdheid over meerdere gebeurtenissen of activiteiten, gedurende minimaal zes maanden. Daarnaast is het moeilijk om de zorgen onder controle te houden. Er moeten ook minstens drie lichamelijke of psychische klachten aanwezig zijn, zoals rusteloosheid, vermoeidheid, concentratieproblemen, prikkelbaarheid, spierspanning of slaapproblemen. De klachten moeten bovendien leiden tot duidelijke beperkingen of lijdensdruk en mogen niet beter verklaard worden door bijvoorbeeld middelengebruik, een lichamelijke aandoening of een andere psychische stoornis. Dat klinkt misschien als een lijst met symptomen. Maar achter ieder vinkje zit natuurlijk gewoon iemand. Iemand die misschien al maanden slecht slaapt omdat het hoofd 's avonds eindelijk alle ruimte krijgt om te beginnen met nadenken. Iemand die uitgeput raakt van gedachten die maar blijven doorgaan. Iemand die voortdurend probeert te voorspellen wat er kan gebeuren.

Hoe vaak komt het voor?

Angststoornissen komen behoorlijk vaak voor. Uit NEMESIS-3 blijkt dat 28,6% van de Nederlandse volwassenen van 18 tot 75 jaar ooit in het leven een angststoornis heeft gehad. In de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek ging het om 15,2%. Bij vrouwen lag dat percentage hoger dan bij mannen: respectievelijk 19,4% tegenover 11,0%.

Dat zijn cijfers voor alle angststoornissen samen. De gegeneraliseerde angststoornis is daar slechts één onderdeel van.

Maar er zijn nog meer cijfers die iets zeggen over hoe vaak deze problematiek ontstaat. In NEMESIS-3 ontwikkelde ongeveer 3% van de volwassenen gedurende de onderzoeksperiode een gegeneraliseerde angststoornis. Daarmee behoort GAS tot de specifieke psychische aandoeningen met een relatief hoge incidentie. En toch denk ik dat angst vaak nog steeds wordt onderschat. Want hoe leg je uit dat je bang bent terwijl er niets concreets aan de hand is?

Wat als?

Een gegeneraliseerde angststoornis betekent dat je langdurig en over verschillende onderwerpen veel angst en zorgen ervaart. Extreme zorgen. Zo veel zorgen dat werken nauwelijks nog mogelijk is Het gaat dus niet om één specifieke angst, maar om een soort constante alertheid op wat er allemaal mis zou kunnen gaan.

Wat als ik ziek word?

Wat als iemand boos op me is?

Wat als ik een fout maak?

Wat als mijn relatie stukloopt?

Wat als ik mijn werk kwijtraak?

Wat als er iets met mijn familie gebeurt?

En als je op één vraag een antwoord hebt gevonden, staat de volgende alweer klaar.Het vervelende is dat piekeren vaak voelt alsof je iets aan het oplossen bent. Alsof je, door maar lang genoeg na te denken, kunt voorkomen dat er iets misgaat. Maar meestal gebeurt het tegenovergestelde. Je gedachten blijven rondjes draaien en geven je steeds nieuwe redenen om je zorgen te maken.

Je probeert controle te krijgen over iets waar je eigenlijk geen volledige controle over kunt hebben.

Angst zonder duidelijke aanleiding

Bij veel mensen roept angst een duidelijk beeld op. Een paniekaanval. Een fobie. Angst voor een bepaalde situatie. Bij een gegeneraliseerde angststoornis kan het veel minder zichtbaar zijn. Je kunt gewoon op de bank zitten en ondertussen ontzettend gespannen zijn. Er is op dat moment misschien helemaal niets aan de hand. En toch voelt je lichaam alsof er ieder moment iets kan gebeuren.

Je kunt gespannen spieren hebben, slecht slapen, snel moe zijn of moeite hebben om je aandacht bij iets te houden. Het stresshormoon giert constant door je lijf waardoor je altijd hyperalert bent. Ondanks dat dit leidt tot een korte onrustige nacht, ben je de volgende week weer gewoon hyperalert. 

Het lastige aan een angststoornis is dat je wel kan bedenken dat er geen gevaar is, maar je lijf blijft vuren dat het elk moment mis kan gaan. Zo moet je altijd op je hoeden zijn, ook wanneer je geen gevaar opmerkt. Je kunt tegen jezelf zeggen: Er is niets aan de hand. Maar je angst antwoordt: Dat weet je niet zeker. En daar zit precies het probleem.

Piekeren voelt soms als bescherming

Een angstig brein probeert vooruit te kijken. Als ik alle mogelijke scenario's bedenk, kan ik misschien voorbereid zijn. als ik alles controleer, kan ik voorkomen dat het fout gaat. Als ik steeds opnieuw om bevestiging vraag, weet ik tenminste zeker dat het goed zit. 

Als ik afspraken afzeg, hoef ik niet bang te zijn dat er iets gebeurt. Op korte termijn kan dat werken. De spanning neemt even af. Maar daarmee leert je brein ook: zie je wel, dit moest ik doen om veilig te zijn.

Zo kan angst zichzelf steeds verder versterken. Vermijden, controleren en geruststelling zoeken kunnen de angst op korte termijn verminderen, maar op langere termijn juist in stand houden. En voor je het weet, ben je niet meer alleen bang voor de oorspronkelijke situatie. Je bent bang geworden voor de angst zelf. Herken jij de vicieuze cirkel al?

Angst --> afspraak afzeggen --> angst neemt af --> het brein leert dat het niet angstig is als je die plek vermijdt --> nieuwe angst wanneer er weer een afspraak zich aandient --> afspraak afzeggen --> etc. Na een aantal cirkels ben je binnen no time huisgebonden en zelfs daar voel je je niet veilig. Ook bevestig je als er iets mis gaat steeds je eigen angst, waardoor deze verder toeneemt.

Het leven wordt kleiner

Misschien is dat uiteindelijk wel het grootste probleem van een angststoornis. Niet alleen dat je bang bent. Maar dat angst steeds meer gaat bepalen wat je wel en niet doet. Je zegt een afspraak af omdat je te moe bent van het piekeren. Je stelt een telefoontje uit omdat je bang bent voor het antwoord. Je durft een beslissing niet te nemen omdat je bang bent de verkeerde keuze te maken. Je zoekt eindeloos naar zekerheid. Al deze componenten hebben een zelfde vicieuze cirkel.

En ondertussen gaat het leven gewoon door. Dat kan ontzettend frustrerend zijn. Want van buitenaf lijkt het soms alsof je gewoon voorzichtig bent. Of perfectionistisch. Of iemand die veel nadenkt. Maar vanbinnen ben je voortdurend bezig met het voorkomen van een ramp die misschien nooit zal komen.

Mijn ervaring

Ik ging vrij jong uit huis. Daar ging ik wonen in een studentenhuis, waar niemand elkaar kende. In het begin ging ik naar de lessen en de college's van mijn opleiding geneeskunde. Maar de angst nam me over. Eerst durfde ik niet meer naar het winkelcentrum, want wat nou als ik daar een paniekaanval kreeg. Dan zou ik mezelf echt rot schamen. Een keer per week moest ik eraan geloven omdat ik simpelweg eten nodig had. Onderweg was ik zo bang, dat weer thiuskomen een gigantische last van mijn schouders was. Ook durfde ik niet meer naar college met de metro. Straks heeft iemand een bom mee? of zou de metro ontsporen? Nee, ik ging vervolgens op e fiets. 50 minuten fietsen op een zeer oude fiets. Dit ging even goed. Maar van het ene op het andere moment durfde ik ook niet mer naar de colleges. Bij een bijeenkomst kan er zo veel misgaan, dat ik daar liever niet bij was. Daarbij werden de collges opgenomen zodat ik ze thuis kon volgen. Ook het fietsen durfde ik op een gegeven moment niet meer. wat als ik val? Wat als mijn ketting eraf zou vliegen? wat te doen met een lekke band? Wat als ik val en iets breek. Nee naar school gaan werd onmogelijk. Wel liep ik nog altijd het rondje langs de sloterplas, totdat daar een babylijkje gevonden is. Toen durfde ik ook niet meer het park in. Wat overbleef was mijn kameer van 13 m2. Het heeft lang geduurd voor ik hulp inschakelde. Ik schaamde me ervoor. Maar mijn leven was zo niet meer leefbaar. Uiteindelijk heeft deze periode ongeveer een half jaar geduurd. Toch schakelde ik een psycholoog in voor exposure therapie en kreeg ik ondersteuning van een SSRI genaamd fluoxetine.  Ik genas verdomde snel en vroeg me al heel snel af: 'waar deed ik nou zo moeilijk over'. Hiermee wil ik absoluut niet bagataliseren. Voor mij was het genezingsproces behoorlijk snel, maar er zijn veel mensen voor wie dit een vele langere weg is. Ik denk ook dat het komt dat mijn angststoornis nog in de kinderschoenen stond. 

Herstel betekent niet dat je nooit meer bang bent

Misschien is dat ook een belangrijk misverstand over angst. Het doel hoeft niet te zijn dat je nooit meer angst voelt. Angst is namelijk niet per definitie slecht. Iedereen is weleens bang. Het probleem ontstaat wanneer angst zoveel ruimte inneemt dat je leven erdoor wordt beperkt.

Bij de behandeling van een gegeneraliseerde angststoornis wordt daarom bijvoorbeeld gewerkt aan het leren omgaan met angstige gedachten en situaties. Cognitieve gedragstherapie is een veelgebruikte behandeling, waarbij onder andere wordt geoefend met moeilijke situaties en met gedachten die de angst versterken. Dat klinkt misschien simpel. Ga gewoon doen wat je eng vindt.Maar voor iemand met een angststoornis is dat helemaal niet simpel. Je moet tegen je eigen instinct ingaan. tegen je eigen waarschuwingssysteem. Een dysfunctioneel waarschuwingssysteem en een hyperactief waarschuwingssysteem. Exposure therapie: wat kan ik verwachten?

Het kan ontzettend moeilijk zijn om iets te doen terwijl iedere vezel in je lichaam zegt dat je het niet moet doen. Toch kan juist daar iets belangrijks gebeuren. Je ontdekt niet per se dat er nooit iets misgaat. Je ontdekt dat je ook met onzekerheid kunt leven. Dat je niet iedere mogelijke uitkomst hoeft te kennen. Dat je een fout kunt maken en die kunt herstellen.Dat een nare gedachte niet automatisch een voorspelling is. En misschien wel het belangrijkste:  dat je niet honderd procent zekerheid nodig hebt om verder te kunnen. De beste aanpak bij deze is denk ik

Een hoofd dat niet stil hoeft te zijn

Ik denk dat we soms te veel van onszelf verwachten. We willen onze gedachten onder controle hebben. We willen zeker weten dat alles goed komt. We willen voorkomen dat we gekwetst worden, falen, ziek worden of iemand verliezen. Maar het leven geeft ons die garanties niet.En misschien is dat juist wat iemand met een gegeneraliseerde angststoornis zo pijnlijk kan voelen.Je kunt alles analyseren en alsnog niet weten wat morgen brengt. Je kunt ieder scenario bedenken en alsnog verrast worden. Je kunt alles controleren en alsnog dingen meemaken die buiten jouw controle liggen. Herstel betekent daarom misschien niet dat je hoofd eindelijk helemaal stil wordt. Misschien betekent het dat je leert om niet meer naar iedere gedachte te luisteren. Dat je kunt denken: Misschien gaat het mis, Misschien ook niet. Maar ik hoef het vandaag niet op te lossen. En dan toch doorgaan. Want soms is moed niet het ontbreken van angst.Soms is moed gewoon zeggen: ik ben bang, maar ik ga toch leven.